Казахстан улс 'уншигч үндэстэн' болох томоохон зорилт дэвшүүлж, энэ хүрээнд тавдугаар сард Ерөнхийлөгч Касым-Жомарт Токаев уншлагын соёлыг хөгжүүлэх тухай зарлигт гарын үсэг зурав. Уг бодлогод шинэ номын сангууд байгуулах, үндэсний цахим номын сангийн платформ нэвтрүүлэх болон 2027–2031 онд хэрэгжүүлэх 'Уншигч үндэстэн' үзэл баримтлал багтжээ. Гэвч олон улсын сүүлийн үеийн судалгааны үр дүн тус улсад жинхэнэ утгаараа чадварлаг уншигчийг бэлтгэхэд нарийн бодлого дутагдаж буйг харууллаа.
ЭЗХАХБ-аас зохион байгуулсан PISA 2025 үнэлгээний дүн Казахстаны хувьд тааруу гарчээ. Тус улсын сурагчдын унших чадварын дундаж оноо 385 гарсан нь ЭЗХАХБ-ын дундаж 461 онооноос хол хоцорсон үзүүлэлт юм. Казахстаны 15 настай сурагчдын ердөө 36 хувь нь унших чадварын хоёрдугаар буюу суурь түвшинд хүрсэн бол олон улсын дундаж 69 хувьтай байна. Мөн дээд түвшний унших чадварт хүрсэн сурагч бараг гарсангүй. Энэхүү хоёрдугаар түвшин нь дунд хэмжээний текстийн гол санааг тодорхойлох, хэд хэдэн шалгуурын дагуу мэдээлэл хайж олох, эх бичвэрийн зорилгыг тусган дүгнэх чадварыг шалгадаг.
Казахстаны сурагчдын унших чадварын асуудал олон жилийн турш өөрчлөгдөлгүй үргэлжилж байна. Тус улс анх 2009 онд PISA шалгалтад оролцохдоо 390 оноо авч байсан бол 16 жилийн дараа 385 оноо авчээ. Энэхүү уналт, зогсонги байдал нь 'COVID-19' цар тахлын хямрал болон сүүлийн үед эрчимтэй хөгжиж буй хиймэл оюун дэлгэрэхээс ч өмнө бий болсон тогтолцооны асуудал болохыг харуулж байна.
Казахстаны эрдэмтдийн хийсэн дотоодын судалгаа залуус ном унших сонирхолгүй болсон гэх нийтлэг ойлголтыг үгүйсгэв. Ахметова, Имамбаева, Чапо нарын 6 болон 8 дугаар ангийн 1500 гаруй сурагчийг хамруулсан судалгаагаар 6 дугаар ангийнхны 85 хувь, 8 дугаар ангийнхны 79 хувь нь унших дуртай гэж хариулжээ. Гэвч унших дуртай байх хандлага нь бодит гүйцэтгэл, ойлгох чадвартай төдийлөн шууд уялдаагүй байв. Сурагчдад нарийн төвөгтэй, олон утгатай эх бичвэртэй тулгарах үед гол хэсгийг ялгах, баримтыг нягтлах, хүснэгт болон график дахь өгөгдлийг нэгтгэн дүгнэх стратеги дутагдаж байна.
Багш нарын хандлагад нааштай ахиц гарч буйг Сармурзин тэргүүтэй судлаачдын 2025 онд 117 уран зохиолын багшаас авсан судалгаа харуулав. Багш нар уншиж ойлгох чадвар, шүүмжлэлт сэтгэлгээ, технологи болон сурагч төвтэй сургалтын арга барилд илүү анхаарч эхэлжээ. Гэсэн хэдий ч хөтөлбөрийн уялдаа холбоогүй байдал болон унших материалууд сурагчдын өдөр тутмын амьдралаас хол хөндий байгаа нь тулгамдсан асуудал хэвээр байна.
Нөгөө талд багш бэлтгэх тогтолцоонд томоохон доголдол ажиглагдлаа. Тус улсын таван их сургуулийн төгсөх курсийн 254 оюутныг хамруулсан 2026 оны судалгаагаар тэдний 72 хувь нь функциональ бичиг үсгийн боловсрол ба уламжлалт уншиж ойлгох чадварын ялгааг тодорхой мэдэхгүй байв. Ялангуяа казах хэл, уран зохиолын багшаар бэлтгэгдэж буй залуу боловсон хүчинд мэдээллийн эх сурвалжтай ажиллах, цахим орчинд шүүмжлэлт уншлага хийх бэлтгэл дутмаг байгаа тул их сургуулийн хөтөлбөрийг шинэчлэх, багш нарын мэргэжлийг тасралтгүй дээшлүүлэх шаардлага тулгараад байна.
